Muzeum Mazowieckie i Towarzystwo Naukowe Płockie. 200 artefaktów na 200-lecie

Już niebawem, 18 października Muzeum Mazowieckie zaprosi na wyjątkową w skali europejskiej wystawę. To będzie niepowtarzalna okazja, by w jednym budynku zobaczyć tak piękne i wartościowe księgi ze zbiorów obchodzącego 200-lecie Towarzystwa Naukowego Płockiego: od datowanej na IX lub X wiek karty z rękopiśmiennej Biblii do pierwodruku dzieła Mikołaja Kopernika „De revolutionibus orbium coelestium” („O obrotach ciał niebieskich”). Także zachwycające atlasy przyrodnicze, traktat anatomiczny z niesamowitymi rysunkami z 1685 r., tom „Prodromus astronomiæ” Jana Hewliusza zawierający zestaw plansz miedziorytniczych z 1690 roku, wiele bogato ilustrowanych poloniców czy woluminów związanych z Płockiem. Ozdobą ekspozycji będzie grafika z serii „Los Caprichos” („Kaprysy”) Francisca Goi, jedyny w Polsce komplet dzieł z pierwszego nakładu, którego odbitki wykonał dla artysty na początku 1799 r. prawdopodobnie Rafael Esteve.

Na wystawie zorganizowanej z okazji jubileuszu Towarzystwa Naukowego Płockiego zobaczymy najcenniejsze i najpiękniejsze obiekty ze zbiorów Towarzystwa. Kuratorzy (Arkadiusz Wagner, Grażyna Szumlicka-Rychlik, Barbara Rydzewska) zdecydowali się wybrać dwieście woluminów od IX do końca XVIII wieku, które umożliwią zwiedzającym pasjonującą podróż poprzez historię kultury rękopiśmiennej, drukarstwa, plastyki (iluminatorstwo, grafika) oraz rzemiosła (papiernictwo, introligatorstwo). – 200 lat Towarzystwa Naukowego Płockiego to wielkie wydarzenie dla Płocka, ale nie tylko. Myślę, że również dla całego regionu i całej Polski. To jedno z pierwszych towarzystw naukowych, które powstało w Polsce. W rok po jego powołaniu powstało Muzeum, które bardzo dużo zawdzięcza Towarzystwu. Mimo, że w 1949 roku muzeum uzyskało samodzielność, kontakt pomiędzy Muzeum i Towarzystwem trwa. Współpracujemy przy organizacji wielu ważnych wydarzeń naukowych i kulturalnych, wydawaniu publikacji – powiedział podczas konferencji prasowej dyrektor MMP, Leonard Sobieraj. 
Prezentowane obiekty zostały podzielone na dziesięć kategorii: rękopisy i autografy, dokumenty, inkunabuły, druki XVI, XVII oraz XVIII w., kartografia, oprawy, proweniencje, plocciana. Wśród nich są arcydzieła rodzimego drukarstwa i grafiki książkowej. Wiele z nich Płock zawdzięcza rodzinie Gustawa Zielińskiego, która przekazała Towarzystwu imponującą kolekcję biblioteki skępskiej. – To niezwykle bogata kolekcja zabytkowych ksiąg i innych artefaktów, spośród których wiele zasługuje na miano cymeliów w wymiarze polskim i światowym. Wybór padł na symboliczną liczbę dwustu obiektów od IX do końca XVIII wieku. Przygotowania do wystawy ujawniły wybitnie kolekcjonerski charakter zbiorów TNP. Bardzo dobry stan zachowania wielu woluminów, brak zabrudzeń i uszkodzeń mechanicznych, pierwotne oprawy, komplety rycin. Ów stan rzeczy jest owocem pasji bibliofilskiej Gustawa Zielińskiego, który w rezydencji w Skępem zgromadził ponad 19 tys. druków, niemal 15 tys. map, ponad 20 atlasów, bliżej nieokreśloną liczbę rysunków i rycin oraz ponad 400 tomów archiwum rodzinnego, nie licząc zbiorów archeologicznych, artystycznych i numizmatycznych. Ta kolekcja do dnia dzisiejszego pozostała nieomal nieuszczuplona – podkreślił autor koncepcji wystawy dr hab. Arkadiusz Wagner, prof. UMK. Dr Grażyna Szumlicka-Rychlik z TNP zwróciła uwagę, że przygotowanie wystawy wymagało obejrzenia każdej z zabytkowych ksiąg i wyselekcjonowania „najpiękniejszych z najpiękniejszych”, co było bardzo trudne. – Każdą książkę braliśmy z półki i podejmowaliśmy decyzję, Prawie każdy obiekt zasługiwał, by się znaleźć na wystawie, ale musieliśmy bardzo ograniczyć wybór.
Najstarszym artefaktem w zbiorach TNP, który znajdzie się w gablotach ekspozycyjnych, jest karta z fragmentem Księgi Mądrości z nieokreślonego egzemplarza rękopiśmiennej Biblii bądź jej fragmentu, pochodząca z IX lub X stulecia. Inkunabuły reprezentuje m.in. włoska edycja bogato ilustrowanej „La Commedia” („Komedia”) Dantego z 1487 r. Autorem innego wyjątkowego dzieła jest Mikołaj Kopernik. Unikatowy egzemplarz pierwodruku „De revolutionibus orbium coelestium” („O obrotach ciał niebieskich”) w bardzo rzadkim wariancie typograficznym, ukazał się w 1543 r. w Norymberdze. Zachował się w bardzo dobrym stanie, łącznie z oprawą z epoki i jednostronicową drukowaną erratą, która przetrwała w zaledwie 27% istniejących dziś egzemplarzy dzieła. 
Na wystawie zobaczymy także kilka bogato ilustrowanych poloniców jak np. „Rerum polonicarum” Reinholda Heidensteina. Interesująca szata ilustracyjna zadecydowała o zaprezentowaniu zwiedzającym dzieła Andrzeja Maksymiliana Fredy „Przysłowia mów potocznych“ w krakowskiej edycji z 1660 r. Warto zwrócić uwagę na zachwycające atlasy przyrodnicze, szczególnie „Herbarium Blackwellianum” Elisabeth Blackwell i rysunki znajdujące się w traktacie anatomicznym Govarda Bidloo „Anatomia humani corporis” w pierwodruku z 1685 r. Związane bezpośrednio z Płockiem są: wolumin w renesansowej oprawie z superekslibrisem Jakuba Uchańskiego, dziekana katedralnego płockiego, druk z 1643 r. zawierający pośmiertny zbiór pism biskupa płockiego Stanisława Łubieńskiego, którą rozpoczyna miedziorytniczy portret dygnitarza oraz dokument pergaminowy wystawiony w 1786 roku przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, który potwierdzał prawa cechowe miasta (najmłodsze ploccianum). 
Wystawie „Dwieście artefaktów na dwusetlecie Towarzystwa Naukowego Płockiego” towarzyszą informator i katalog. – Zdjęcia obiektów wykonali prof. Arkadiusz Wagner, Adam Łukawski i Maciej Wróbel. Okładkę zaprojektował Mariusz Jarocki. Wystawę zaaranżowały Katarzyna Bąkowska-Roszkowska i Laura Dyczko. Na oglądanie skarbów kultury zapraszamy do 6 grudnia – powiedziała Barbara Rydzewska, kierownik Działu Historii MMP. 
Wiceprezes TNP Jan Milner zwrócił uwagę, że z okazji jubileuszu wypiękniała fasada budynku TNP. Zabytkowa kamienica mieści się na Szlaku Gotyku Ceglanego. – Jubileusz TNP trwa. Dzięki dofinansowaniu wymieniliśmy m.in. okna w Bibliotece Zielińskich. W marcu odbyła się promocja książki „Ludzie TNP. Słownik biograficzny”. 11 września otworzyliśmy kapitalną wystawę zdjęć ze zbiorów Aleksandra Macieszy, jednego z pierwszych polskich fotografów. Zamierzamy wydać całą serię, około 10 tomów, poświęconych skarbom w zbiorach TNP. Być może jeszcze w tym roku opublikujemy album z zabytkowymi pomieszczeniami Towarzystwa – zapowiedział Milner. 
Oficjalne obchody 200-lecia Towarzystwa Naukowego Płockiego odbędą się 17 października. W programie m.in.: wręczenie dyplomów członków honorowych TNP i jubileuszowych medali oraz odsłonięcie tablicy poświęconej Kajetanowi Morykoniemu na fasadzie siedziby Towarzystwa.

(lesz)
fot. Rafael Dominik