Kopernik i bibliofilskie cuda w Muzeum Mazowieckim

Wystawa, na której można zobaczyć tak wiele zabytkowych, pięknych i cennych ksiąg, zdarza się bardzo rzadko. Wspaniale zaaranżowana powinna zainteresować nie tylko znawców, tym bardziej, że do jej zwiedzenia skutecznie zachęcają wielkoformatowe plakaty na przystankach autobusowych. Jeżeli jest jakaś ekspozycja, na którą powinno się pojechać w tym roku, to z pewnością nasza, płocka, zorganizowana w Muzeum Mazowieckim z okazji 200-lecia TNP, prezentująca najwspanialsze zbiory Towarzystwa. 

Otwarcie wystawy „Dwieście artefaktów na dwusetlecie Towarzystwa Naukowego Płockiego” poprzedziła uroczysta inauguracja obchodów jubileuszu w LO im. Marszałka Stanisława Małachowskiego. W związku z pandemią COVID-19 liczba gości musiała zostać znacznie ograniczona. 
To tutaj dyrektor ówczesnej Szkoły Wojewódzkiej Płockiej Kajetan Morykoni 19 marca 1820 roku przedstawił pierwsze pomysły na założenie towarzystwa upowszechniającego wiedzę nie tylko o regionie. Sojuszników znalazł w biskupie i senatorze Adamie Prażmowskim (I prezes) oraz weteranie wojen napoleońskich, ziemianinie, pułkowniku Stanisławie Dembowskim. Zebranie założycielskie odbyło się 3 czerwca. Sekretarz Kajetan Morykoni opracował pierwszy statut i program Towarzystwa. W ramach swoich działań TNP powołało bibliotekę publiczną i szkolną oraz muzeum, którego spadkobiercą jest Muzeum Mazowieckie. Działalność towarzystwa była przerywana trzykrotnie. Pierwszy raz w wyniku represji po powstaniu listopadowym, później w 1939 w czasie II wojny i w 1981 - zawieszona w stanie wojennym. 
Historię TNP przypomniał w Małachowiance prezes, prof. Zbigniew Kruszewski. – Towarzystwo nasze kształtuje świadomość, więzi lokalne oraz postawy regionalistyczne, przyczynia się do przekazywania dziedzictwa kulturowego następnym pokoleniom, upowszechnia wiedzę o Płocku i ziemi płockiej. Jako instytucja samorządna, niezależna od władz państwowych i lokalnych przyczynia się do budowania społeczeństwa obywatelskiego, społeczeństwa wiedzy tak potrzebnego we współczesnej Polsce – podkreślił. Na jubileuszowej uroczystości zostały również wręczone dyplomy członków honorowych. Do zacnego grona nowych członków, w którym są m.in. Stanisław Staszic, Julian Ursyn-Niemcewicz, Wojciech Szweykowski, Marcin Kacprzak, prof. Tadeusz Kotarbiński, prof. Aleksander Gieysztor, prof. Michał Kleiber, prof. Henryk Samsonowicz, prof. Antoni Rajkiewicz i Władysław Broniewski dołączyli: profesor nauk humanistycznych, kierownik Zakładu Dziennikarstwa i Pracowni Badań nad Instytutem Literackim w Paryżu Iwona Hofman (UMCS), marszałek województwa mazowieckiego, lekarz Adam Struzik (członek TNP od 1992 roku) oraz dyrektor Biblioteki Narodowej w Warszawie dr Tomasz Makowski.
– Jestem zaszczycony, że otrzymałem dzisiaj tytuł honorowego członka. 200 lat to tysiące różnego rodzaju prac i opracowań, kilka dziesięcioleci funkcjonowania „Notatek Płockich”, to też inicjatywa drzwi płockich w katedrze zrealizowana przez poprzedniego prezesa Jakuba Chojnackiego i wiele jeszcze innych śladów materialnych. To też olbrzymi dorobek, jeśli chodzi o rozwój Płocka m.in. Biblioteka im. Zielińskich. Gratuluję obecnemu prezesowi Kruszewskiemu, który bardzo konsekwentnie przeprowadzał towarzystwo przez trudne czasy – powiedział Adam Struzik. Z okazji jubileuszu wręczył prezesowi i skarbnikowi TNP (Janowi Milnerowi) pamiątkowe medale. Tomasz Makowski podkreślił, że Biblioteka Narodowa w sposób szczególny patrzy na Towarzystwo ze względu na Bibliotekę im. Zielińskich. – Jeżeli się zastanawiam, co świadczy o kulturze danej miejscowości, to zaczynam od sprawdzenia, jak wyglądają zbiory biblioteczne. Płock należy do tych miast, które od setek lat dbają o to, co jest ważne, piękne, mądre i warte zachowania. 
Adresy gratulacyjne przekazali m.in. prezydent RP Andrzej Duda, premier Mateusz Morawiecki oraz prezydent Płocka Andrzej Nowakowski. Życzenia złożyli także posłanka Anna Cicholska i poseł Arkadiusz Iwaniak. Wiceprezes PAN Romuald Zabielski uhonorował Towarzystwo Naukowe Płockie medalem Polskiej Akademii Nauk. Ordynariusz diecezji płockiej biskup Piotr Libera powiedział: – Życzę państwu rozwijania kultury dialogu, dialogu także z naszą wielką tradycją. Mamy cudowną historię, wielkie wzorce kulturowe w postaci panteonu wspaniałych płocczan, mamy niemało świadków heroicznego trwania przy wartościach, choćby teraz w dobie pandemii lekarzy, pielęgniarek czy nauczycieli.

Jedyna taka wystawa
Dzięki wspólnemu przedsięwzięciu Towarzystwa Naukowego Płockiego i Muzeum Mazowieckiego płocczanie mają okazję zobaczyć dwieście bardzo cennych woluminów od IX do końca XVIII wieku ze zbiorów Towarzystwa. Najstarszy artefakt to karta z fragmentem „Księgi Mądrości”, pochodząca z IX lub X stulecia. Najdroższy - wydane w Norymberdze w 1543 roku dzieło Mikołaja Kopernika „De revolutionibus orbium coelestium” („O obrotach ciał niebieskich”). Inkunabuły reprezentuje m.in. włoska edycja bogato ilustrowanej „La Commedia” („Komedia”) Dantego z 1487 r. Na wystawie są także wspaniałe atlasy przyrodnicze, traktaty anatomiczne, mapy, interesujące plocciana. Należące do najcenniejszych obiektów w zasobach Towarzystwa Naukowego Płockiego ryciny z serii „Los Caprichos” („Kaprysy”) Francisca Goi (jedyny w Polsce komplet dzieł z pierwszego nakładu) reprezentuje grafika „Czy nikt nas nie rozłączy?”. 
– Praca nad tą wielką wystawą sprawiała mi radość – powiedział kurator i autor koncepcji ekspozycji prof. Arkadiusz Wagner. – Nigdy bym się nie spodziewał, że w tej bądź co bądź niewielkiej i nieco zapomnianej bibliotece, jaką jest biblioteka TNP, będę miał okazję przez mniej więcej dwa lata badać obiekty, o których można powiedzieć, że są to skarby w wymiarze kultury polskiej i światowej. (...) Wkraczając na wystawę wkraczamy do czegoś w rodzaju bibliofilskiej jaskini Ali Baby, w której jest ogrom skarbów z papieru, pergaminu i skóry. Jeżeli państwo odniesiecie podobne wrażenie, to znaczy, że nasza koncepcja, by zaprezentować drobną próbkę tego, co znajduje się w TNP, została spełniona. 
Tomasz Kordala, zastępca dyrektora Muzeum Mazowieckiego jest przekonany, że wystawy o takim potencjale merytorycznym i takim ładunku emocjonalnym jeszcze w Muzeum nie było. – Będzie niestety czynna podczas epidemii, ale zrobimy wszystko, aby obejrzało ją jak najwięcej osób – zadeklarował,
Współautorkami ekspozycji, którą będzie można oglądać do 6 grudnia, są: Grażyna Szumlicka-Rychlik oraz Barbara Rydzewska. Oprawę plastyczną przygotowały: Katarzyna Bąkowska-Roszkowska i Laura Dyczko. Wystawie towarzyszy katalog „Dwieście artefaktów na dwusetlecie Towarzystwa Naukowego Płockiego”.
W jubileuszową sobotę (17 października) odsłonięto również poświęconą Kajetanowi Morykoniemu tablicę pamiątkową. Sponsorem uroczystości 200-lecia Towarzystwa Naukowego Płockiego był PKN ORLEN. Mecenasem ekspozycji jest Samorząd Województwa Mazowieckiego.

Lena Szatkowska
fot. D. Ossowski