Czy wiecie, ile powstało wizerunków Matki Boskiej, patronki miejscowego kościoła? Oblicza Madonny Skępskiej

Muzeum Mazowieckie wraz z Muzeum Archeologicznym i Etnograficznym w Łodzi przygotowało wystawę czasową „Oblicza. Matka Boska Skępska wczoraj i dziś”. 23 marca o godz. 11.00 będzie okazja, żeby zwiedzić ją z etnografami. Elżbieta Miecznikowska (MMP) i Michał Świercz (MAiE w Łodzi) przybliżą sylwetki twórców ludowych z Mazowsza, Kujaw i Ziemi Dobrzyńskiej. Druga część spotkania to warsztaty. Uczestnicy otrzymają do własnoręcznego pomalowania figurkę Matki Boskiej Skępskiej z drewna, przygotowaną przez rzeźbiarza ośrodka kutnowskiego, Jana Szymańskiego.

Ekspozycja w Spichlerzu jest interesująca z co najmniej kilku powodów, a jednym z nich jest imponująca liczba (300) wizerunków Matki Boskiej Skępskiej od XIX wieku aż do współczesności, zgromadzona w jednym miejscu. Są to rzeźby, obrazy, grafiki, mozaiki, pamiątki dewocyjne, medaliki, statuetki, pocztówki i plakaty pochodzące ze zbiorów Muzeum Archeologicznego i Etnograficznego w Łodzi, Muzeum Mazowieckiego w Płocku, prywatnej kolekcji Stanisława Miłkowskiego oraz kolekcjonerów, artystów plastyków i twórców ludowych z Polski. Warto zwrócić uwagę na prace najnowsze, powstające od roku 2022 roku. Monika Kwiecińska, absolwentka warszawskiej ASP, prowadząca pracownię na warszawskiej Pradze, przygotowała dwa barwne wielkoformatowe obrazy na drewnie i rzeźbę. Jakub Sobczak z Torunia zainspirował się formą ikony i linorytu. Beata Szajdziuk zrobiła m.in. kapliczkę z gliny i porcelany. Anna Krzemińska stworzyła wizerunki na jedwabiu. Magdalena Pelczar-Wieczorek zaproponowała plakiety, a Małgorzata Kuczyńska i Aldona Bartłomiejus-Samołyk – figury przyścienne. Mozaiki „Matka Boska Skępska” to dzieło Justyny Skowyrskiej-Górskiej. Plakat wykonała Joanna Wójcik-Pindel.

Z Poznania do Skępego

Rzeźba z wizerunkiem Matki Boskiej dotarła do Skępego z Poznania w 1496 roku jako wotum dziękczynne. Zofia, córka kasztelana kruszwickiego Mikołaja Kościeleckiego, cudem ocalona z niemocy nóg, ufundowała statuę do kościółka wybudowanego rok wcześniej z funduszy ojca. W 1498 roku w Skępem osiedli ojcowie bernardyni z Koła. Dekretem biskupa płockiego Jana Lubrańskiego otrzymali zgodę na rozpoczęcie pracy duszpasterskiej. Kult słynącej cudami Maryi Skępskiej rozwijał się. 18 maja 1755 roku odbyła się koronacja papieska cudownego wizerunku. Wtedy też „gotyckiej” Madonnie dodano ozdobny płaszcz z posrebrzanej blachy i półksiężyc pod stopami podtrzymywany przez dwa barokowe aniołki. Takie oblicze Madonny przetrwało aż do 1955 roku.

O powszechnym tworzeniu wizerunków Matki Boskiej Skępskiej przesądził wiek XIX i trudny okres zaborów. Twórcy kopiujący skępską figurę chcieli osiągnąć przedstawienie jak najbliższe oryginałowi. Powstało tysiące wizerunków, które pojawiają się na ziemi dobrzyńskiej, Kujawach, Mazowszu Płockim, Kurpiach i ziemi łowickiej. Jest wielce prawdopodobne, że Matka Boska Skępska doczekała się najwięcej kopii spośród wszystkich polskich Madonn.

Najciekawszy wizerunek Madonny Skępskiej ukształtował ród Miłkowskich z ziemi dobrzyńskiej, których przedstawiciele byli rzeźbiarskimi samoukami.

Pierwszą rzeźbę Matki Boskiej Skępskiej wykonywał Jakub Miłkowski. Po roku 1850 stał się prawie twórcą profesjonalnym, przyjmując zamówienia od osób prywatnych i darowizny dziękczynne do kościołów i kapliczek. Wyposażył klasztor w Skępem w wiele własnych dzieł.

[paywall]

Darowywał je też członkom rodziny Zielińskich, właścicieli dóbr skępskich, od których otrzymał ziemię. Jakub Miłkowski zmarł w 1888 roku w Obozie. Został pochowany na cmentarzu w Skępem. Młodszy brat Jakuba, Maciej, rzeźbił postacie świętych. Jego figurę posiada w swoich zbiorach Muzeum im. ks. dra Władysława Łęgi w Grudziądzu. W parafii pw. św. Mikołaja w Radominie znajduje się feretron z figurą Matki Boskiej Skępskiej z 1842 roku.

Rzeźbili również Adam Miłkowski, który mieszkał w pobliżu skępskiego klasztoru i stamtąd czerpał „bogactwo symboli i ornamentyki”, i jego syn Paweł (w latach 1920-1926 wójt Skępego). Paweł wykonywał małe i średniej wielkości statuetki do kościołów, kapliczek, dla osób prywatnych, a także feretrony z przedstawieniami Madonny Skępskiej (m.in. dla parafii Ligowo i Skrwilno). Dodał rzeźbom detale zdobnicze – oryginalnie zdobił kabłąki koron oraz „bardzo naturalnie modelował twarze i włosy, z dużym podobieństwem do skępskiego oryginału”. Jedną z pierwszych jego rzeźb posiada Muzeum Szlachty Mazowieckiej w Ciechanowie, a feretron procesyjny z 1931 roku używany jest w parafii pw. św. Mateusza w Ligowie do dnia dzisiejszego.

Ostatnim z rodu, który odziedziczył pasję rzeźbiarską był Józef Miłkowski (1920-1973). Jego rzeźby są w zbiorach Muzeum Etnograficznego w Toruniu, we Włocławku, Muzeum Prowincji Ojców Bernardynów w Leżajsku.

Sierpecki i kutnowski ośrodek rzeźby ludowej

Najsłynniejszym twórcą rzeźb związanych z Sierpcem był pochodzący z Zawidza Kościelnego Wincenty Krajewski. Chętnie sięgał po tematykę sakralną. Rzeźbił wizerunki Matki Boskiej Skępskiej, Świętej Rodziny, postacie świętych. Wśród twórców związanych z ośrodkiem sierpeckim byli też Mieczysław Ruszkowski, laureat wiele nagród i wyróżnień, Stanisław Dużyński, znany nie tylko z wizerunków Matki Boskiej Skępskiej, także Żurawińskiej i Chrystusa Frasobliwego.

W miejscowościach znajdujących się na terenie województwa łódzkiego figury Madonny Skępskiej wykonywali: Ela Świderek i Filomena Robakowska. Na wystawie zobaczymy rzeźby kutnowskich twórców: Antoniego Kamińskiego „Wolę chleb i młodego, żeby robił na niego”, „Stare Mazowsze” Tadeusza Kacalaka.

Na salony sztuki wizerunek Matki Boskiej Skępskiej wprowadzała już od roku 1937 Wanda Szrajberówna, która chciała stworzyć estetyczne dewocjonalia. W liście do płockiej muzealniczki Haliny Rutskiej z 1931 roku pisała:

Jak podaje Elżbieta Miecznikowska – po II wojnie światowej, kiedy artystka była już kierowniczką Fabryki Wyrobów Ceramicznych „Czyn” w Częstochowie – wprowadziła modele porcelanowe i gipsowe MBS. Wśród eksponatów zgromadzonych w Spichlerzu możemy zobaczyć figurkę jej projektu o charakterystycznej stożkowatej formie. O innych twórcach, którzy wykonywali wizerunki Matki Boskiej Skępskiej, rozwoju rzeźby ludowej i postludowej napisał w obszernym katalogu Michał Świercz.

Ekspozycja, wydawnictwo, warsztaty oraz badania terenowe są częścią projektu Muzeum Mazowieckiego w Płocku i Muzeum Etnograficznego i Archeologicznego w Łodzi dofinansowanego z programu Kultura Ludowa i Tradycyjna Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Wystawa „Oblicza. Matka Boska Skępska wczoraj i dziś”, którą zaaranżowała Laura Dyczko, pozostanie w Spichlerzu do czerwca. 23 marca odbędą się oprowadzanie kuratorskie i warsztaty. Pod numerem tel.: 48 24 262 25 95 muzealnicy czekają na zgłoszenia.

Fot. Archiwum MMP