Aleksander Maciesza w służbie społeczeństwu płockiemu

Lekarz, społecznik, poseł do Dumy Państwowej, burmistrz Płocka w latach 1917–1919, redaktor, badacz historii regionu, zapalony turysta i fotograf – sylwetkę Aleksandra Macieszy przedstawia najnowsza książka Anny Marii Stogowskiej. Publikację W służbie ludzi i Ojczyzny. Aleksander Maciesza (1875–1945) wydało Towarzystwa Naukowe Płockie.
Pozycja poświęcona Aleksandrowi Macieszy jest próbą ukazania szerokiej działalności jednego z najznakomitszych płocczan swojej epoki. Składa się z pięciu rozdziałów. W pierwszym autorka opisuje środowisko Polaków w Tomsku, które ukształtowało młodego lekarza. W drugim zajmuje się jego pracą zawodową jako medyka, badacza, włodarza miasta, nauczyciela. Kolejne rozdziały poświęcone są: pracy w redakcji czasopism oraz zainteresowaniom i pasjom doktora, m.in. turystyce, krajoznawstwu, fotografii i bibliotece. Na kartach książki odnajdziemy też rodzinę bohatera: sylwetkę jego żony Marii Macieszyny i brata Adolfa Macieszy. Tekst uzupełniają dodane na końcu fotografie z rodzinnego archiwum, dokumenty, legitymacje, zdjęcia Płocka wykonane przez Aleksandra Macieszę. Powstanie książki możliwe było dzięki spuściźnie Macieszów pozostawionej w zbiorach Biblioteki TNP im. Zielińskich. Są tam prace Macieszy, osobiste pamiątki (dyplomy, paszporty, angaże), korespondencja otrzymywana od różnych osób i instytucji, wspomnienia i relacje doktora. Bogatym i cennym źródłem okazał się także pamiętnik żony – Marii Macieszyny – z lat 1916–1919, opublikowany przez Annę Stogowską w 1996 roku. Z niego pochodzą informacje na temat okresu, w którym Maciesza pełnił funkcję burmistrza miasta, oświaty, kultury, gospodarki Płocka. Na podstawie życiorysu lekarza i działacza społecznego autorka chciała również „przedstawić dążenia Polaków do organizacji, po wielu latach niewoli, społeczeństwa obywatelskiego odpowiedzialnego za losy ojczyzny”.
Aleksander Maciesza urodził się w 1875 roku. Jego rodzice za udział w powstaniu styczniowym zostali zesłani na Syberię. Do Płocka przybył w 1901 roku, po ukończeniu Wydziału Lekarskiego Uniwersytetu w Tomsku i praktyce w Petersburgu. Skorzystał z propozycji płockiego gubernatora, który poszukiwał lekarza do więzienia. W nowym miejscu pracy organizował akcje oświatowe, cykle wykładów, czytelnictwo polskich książek (za co groziły okrutne represje, ponieważ miasto było wtedy pod zaborem rosyjskim). Wstąpił do Towarzystwa Dobroczynności, Straży Ogniowej, Płockiego Towarzystwa Lekarskiego, Towarzystwa Higienicznego, a nawet – Towarzystwa Kolarzy. Wszędzie dał się poznać jako obrońca narodowych tradycji i patriota. Po podpisaniu memoriału w sprawie udzielenia autonomii Królestwu Polskiemu w sierpniu 1905 roku zwolniono go z posady lekarza więziennego i szpitala św. Aleksego. W 1906 roku został posłem do I Dumy Państwowej. Przewodniczył Związkowi Obrony Ojczyzny w Płocku, na ochotnika wstąpił do wojska w 1920 roku. Organizował polskie szkolnictwo – był inicjatorem powołania Towarzystwa Szkoły Średniej w Płocku, które miało utworzyć I Gimnazjum Polskie. Gdy w 1907 roku reaktywowano TNP, Aleksander Maciesza stanął na jego czele. Z jego inicjatywy powstały Biblioteka im. Zielińskich oraz Muzeum Mazowsza Płockiego.
Doktor Maciesza organizował dla mieszkańców tanie kuchnie i punkty pomocy socjalnej. Jako burmistrz i prezydent Płocka w latach 1917–1919 szczególnie pochylał się nad losem dzieci: organizował kolonie letnie, „Kroplę Mleka”, kąpieliska szkolne. Był inicjatorem powstania Seminarium Nauczycielskiego, a nawet linii kolejowej Kutno–Płock–Sierpc. „Maciesza pobudzał do działań społeczeństwo płockie” – pisze autorka. „Miał dar przyciągania ludzi. Nieważne były dla niego sprawy ugrupowań politycznych, lecz wytyczony cel społeczny. W okresie międzywojennym był rzecznikiem i teoretykiem europejskiego prądu umysłowego zwanego regionalizmem. Głosił on wzmocnienie lokalnej władzy administracji samorządowej, zachowanie kulturowych odrębności regionalnych i rozwój wartości intelektualnych. […] Maciesza twierdził, że badania naukowe prowadzone winny być nie tylko dla czystej nauki, ale głównie w celach praktycznych. Metoda naukowa stosowana do rozwiązań aktualnych problemów życiowych to specyfika myślenia Aleksandra Macieszy” – czytamy we wstępie.
Bohater publikacji napisał ponad 100 różnych prac. Jego badania w dziedzinie antropologii przyniosły mu międzynarodowy rozgłos. Został członkiem Polskiej Akademii Umiejętności i Międzynarodowego Instytutu Antropologii. W 1929 roku w Płocku zorganizował wystawę ukazującą dorobek kilku powiatów Mazowsza Płockiego. Wraz z żoną opracował „Przewodnik po Płocku”, propagował zasady higieny. Pisał na temat płockiej oświaty. Był wielkim pasjonatem fotografii, co potwierdziła napisana przez niego Historia fotografii polskiej w latach 1839-1889. Pomagał ubogim. Za porady lekarskie często nie brał honorarium. Żegnając Aleksandra Macieszę, Czesław Idźkiewicz wypowiedział znamienne słowa: „Życiem swym stwierdził jeszcze raz prawdę, że wielkość nie tyle zależy od zajmowanego stanowiska, lecz od wewnętrznej wartości zajmującego go człowieka i że sława idzie w ślad za zasługą”. Dziś, w dobie poszukiwania autorytetów, warto przypomnieć sylwetkę doktora Aleksandra Macieszy, którego praca społeczna przyniosła tak wiele owoców dla środowiska płockiego. Swój dom i bibliotekę Macieszowie przekazali Towarzystwu Naukowemu Płockiemu.
Prof. nadzw. dr hab. Anna Maria Stogowska jest historykiem, archiwistą, muzealnikiem, absolwentką UMK w Toruniu. Napisała 15 książek i ponad setkę artykułów z dziedziny historii i kultury Płocka. Wydała pamiętniki Marii Macieszyny i Jadwigi Stypułkowskiej. Organizowała liczne sesje naukowe, odczyty i wystawy. Tym razem podjęła się uporządkowania spuścizny i przedstawienia osoby jednego z najwybitniejszych płocczan w historii miasta – Aleksandra Macieszy. Rękopisy, dzieła, dokumenty, fotografie i inne pamiątki po nim znajdują się w siedzibie Towarzystwa Naukowego Płockiego.     (lesz)
fot. m.a.