A na kilimach nasturcje i bratki

Wisiał na ścianie we pstre wzory kilim/I nikt nie zgadnie, czemu w dal ruszylim – pisał Edward Stachura w „Balladzie dla Potęgowej”. Kilimy prezentowane w Muzeum Mazowieckim pochodzą z pierwszych trzydziestu lat XX wieku. Pokrywają je głównie eleganckie motywy roślinne. Choć pojawiają się na nich kwiaty w różnych, także żywych kolorach, do pstrokacizny im daleko. Piękne kilimy secesyjne i tkaniny dekorowane geometrycznymi motywami w stylu art déco do dzisiaj cieszą oko, zadziwiając niestarzejącymi się wzorami.
Kilimy niegdyś przede wszystkim ocieplały wnętrza domów, pełniąc jednocześnie funkcję ozdoby. Wieszano je na ścianach, kładziono na podłogach. Wykonywane były ręcznie, zazwyczaj z wełny, na osnowie wełnianej lub lnianej, o wątku kryjącym osnowę i tworzącym wzór. Od rodzaju krosna i używanych narzędzi zależał typ kilimu. Na warsztatach poziomych powstały tkaniny płochowe, na pionowych – kilimy grzebyczkowe, podobne trochę do gobelinów. Kilim w odróżnieniu od gobelinu jest z obu stron jednakowy.
Polskie kilimy bardzo podobały się na całym świecie. Na Międzynarodowej Wystawie Nowoczesnej Sztuki Dekoracyjnej i Przemysłu w Paryżu w 1925 roku zdobyły liczne nagrody. Ten sukces pociągnął za sobą tworzenie nowych pracowni tkackich, jak słynna Spółdzielnia Artystów Ład, założona w 1926 roku. Jej twórcami byli profesorowie: Józef Czajkowski, Wojciech Jastrzębowski, Karol Tichy, Bogdan Treter, Edward Trojanowski oraz wychowankowie Szkoły Sztuk Pięknych: Karolina Mikołajczykówna Bułhakowa, Zofia Kodis-Freyer, Eleonora Plutyńska, Helena Karpińska-Kintopf, Lucjan Kintopf. Kilimy „ładowskie” sygnowane były monogramem „ŁAD”. Wykonywane były z owczej wełny barwionej naturalnymi składnikami. Najczęściej pojawiały się na nich wzory silnie zgeometryzowane. Ta właśnie pracownia zasłynęła również tkaninami wykonywanymi skomplikowaną techniką żakardu. Technikę tę ożywił Lucjan Kintopf, który zaprojektował wiele tkanin ze zgeometryzowanym motywem orłów. Jedną z nich płockie Muzeum posiada w swoich zbiorach.
Na wystawie prezentowanej w kamienicy przy Tumskiej są kilimy ze zbioru polskich kilimów z kolekcji tkanin Muzeum Mazowieckiego w Płocku. To rzadka okazja, żeby zobaczyć, co jeszcze kryją wnętrza muzealnych magazynów. 20 kilimów pochodzi z pierwszego trzydziestolecia XX wieku. Są wśród nich kilimy secesyjne i tkaniny z motywami w stylu art déco, zrealizowane przede wszystkim przez warsztaty oraz pracownie krakowskie i zakopiańskie.
Po wejściu do sali otoczą nas nasturcje, różane krzewy i pelargonie. Artystyczna Wytwórnia Kilimów Michała Chamuły czaruje kilimem z nasturcjami, wykonanym w latach 30. XX wieku. Słoneczniki rozgościły się w jadalni (przy okazji można podziwiać wspaniały komplet mebli projektu Juliana Pietrzyka). Na podłodze leży kilim Wycinanki Eugenii Łochowej. Kolorowa, geometryczna kompozycja to praca projektu Mariana Olszewskiego. Stonowane, jesienne barwy i liście zobaczymy na kilimie Zofii Stryjeńskiej. Jesień powstała prawdopodobnie w Wytwórni Kilimów Artystycznych Julii Tennenbaum w Glinianach. Perełką wystawy jest kilim Pelargonie projektu Wyspiańskiego, który pochodzi z około 1910 roku. Przeważają na nim jasne barwy: żółcie, beże, złoto. Głównym motywem są oczywiście kwiaty.
– Pierwsze autorskie projekty kilimów o artystycznym charakterze wykonywali członkowie krakowskiego Towarzystwa Polska Sztuka Stosowana, działającego w latach 1901–1913. Projektowaniem kilimów zajmowali się: Stanisław Wyspiański, Karol Tichy, Kazimierz Brzozowski, Józef Czajkowski. Realizację tkanin powierzano między innymi Pracowni Antoniny Sikorskiej w Czernichowie pod Krakowem, która sygnowała swoje prace motywem swastyki, od czasów prahistorycznych symbolizującej słońce, ogień i jasność – wyjaśnia Mariola Kwiatkowska. Ten symbol bez trudu odnajdziemy na dużym kilimie wiszącym po lewej stronie. Na wystawie warto też obejrzeć kilimy projektu Karola Tichego.
Lena Szatkowska
fot. archiwum MM.