W 55 rocznicę śmierci dr Aleksandra Macieszy - wybitnego Płocczanina

Z dalekiego Sybiru do Płocka 10 października przypada 55 rocznica śmierci Aleksandra Bolesława Macieszy, wybitnego płocczanina, lekarza - okulisty, długoletniego prezesa Towarzystwa Naukowego Płockiego (1907-1945) i prezesa Płockiego Towarzystwa Lekarskiego (1927-1945). Dla uczczenia jego pamięci 9 października odbył się w TNP sesja naukowa. W tym samym dniu o godz. 16.00 na cmentarzu przy ulicy Kobylińskiego członkowie TNP złożyli kwiaty na grobie Marii i Aleksandra Macieszów. Aleksander Maciesza urodził się 4 (16) czerwca 1875 r. w Tomsku w Zachodniej Syberii. Jego rodzice zostali zesłani na Syberię za udział w powstaniu styczniowym. Pierwsze nauki czytania i pisania pobierał w domu rodzinnym. W 1884 r. rozpoczął naukę w klasie wstępnej gimnazjum filologicznego w Tomsku. Rodzice zachęcali chłopca do czytania polskich książek. Wielki wpływ miały na młodego Aleksandra książki z biblioteki jego ojca Stefana, a w szczególnie "Konrad Wallenrod" i inne utwory Mickiewicza... Z biblioteki parafialnej przeczytał między innymi trylogię Henryka Sienkiewicza, a także "Placówkę" Bolesława Prusa i "Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej. W ten sposób, jak pisał długoletni dyrektor Biblioteki im. Zielińskich TNP Stanisław Kostanecki: "Nigdy dotąd niewidziany kraj ojca i matki (Karoliny z domu Gintowt - przyp. MCh) stawał się coraz bardziej znajomy i bliski...". W 1893 r. Aleksander Maciesza ukończył gimnazjum, a następnie podjął studia na wydziale medycznym tomskiego uniwersytetu. Przez cały okres studiów należał do wyróżniających się studentów. Z ogromnym zamiłowaniem odbywał praktykę w klinice oftalmicznej i chirurgicznej. W 1989 r. ukończył studia medyczne z najwyższym wyróżnieniem "cum eximia lande". W październiku 1898 r. Maciesza, świeżo upieczony doktor, został mianowany lekarzem obwodowym w Górach Ałtajskich w miejscowości Smolenskoje, w guberni tomskiej. Prowadził tu niewielki szpital dla potrzeb obwodu ałtajskiego, zamieszkałego przez co najmniej 100 tysięcy osób. Teren obwodu był olbrzymi, liczył ponad 11 tysięcy km2. Maciesza z ogromnym zaangażowaniem odwiedzał wsie i osady, niosąc pomoc medyczną potrzebującym. W tym czasie odbywał też praktykę okulistyczną pod kierunkiem gubernialnego inspektora lekarskiego dr Ferdynanda Matkiewicza, Polaka, założyciela w Smolenskoje ruchomego oddziału okulistycznego. Dr Matkiewiczowi Maciesza zawdzięczał też skierowanie na uzupełniające studia lekarskie w Petersburgu. Przybył tu w grudniu 1900 r. Praktykę odbywał w klinice chorób oczu. Zapoznał się z nowymi metodami leczenia niektórych chorób oczu, a wśród nich jaglicy. Tu też, w Petersburgu przeczytał w tygodniku "Kraj", że w mieście gubernialnym nad Wisłą w Płocku, wolne jest stanowisko lekarza więziennego oraz lekarza w szpitalu św. Aleksego. Gubernator płocki, dając ogłoszenie we wspomnianej gazecie, miał nadzieję, że pozyska lekarza lojalnego wobec władzy rosyjskiej. Jak zobaczymy dalej, stało się zupełnie inaczej. Dr Maciesza złożył potrzebne dokumenty, aby uzyskać wakujące stanowisko w naszym mieście. Odpowiedź przyszła szybko i była pozytywna. Po załatwieniu spraw służbowych na Syberii Maciesza wraz z ukochaną matką (ojciec już w tym czasie nie żył) wyruszył do kraju nad Wisłą. 25 kwietnia 1901 r. przez Warszawę przybył do Płocka. Wkrótce objął wakujące stanowisko lekarza więziennego. W życiu młodego Macieszy rozpoczął się nowy, jakże interesujący i owocny okres. Po przybyciu do naszego miasta dr Maciesza stał się płocczaninem z wyboru. Niemal natychmiast przystąpił do pracy dla dobra mieszkańców Płocka. W szpitalu pod wezwaniem św. Aleksego przy obecnej ulicy Misjonarskiej zaprojektował urządzenie brakującego tam oddziału okulistyki. W więzieniu płockim nie tylko niósł pomoc medyczną więźniom, ale także organizował dla nich odczyty i pogadanki oraz przedstawienia, założył też bibliotekę polską. To oczywiście nie podobało się władzom carskim, lecz dr Maciesza szybko pozyskał sobie zaufanie wielu ludzi i instytucji w Płocku. Był zapraszany na spotkania do różnych organizacji społecznych. Wkrótce na początku XX w. został wybrany do zarządów towarzystw: Lekarskiego, Kolonii Letnich, Dobroczynności, a nawet do Kolarzy i Straży Ogniowej. Wybrano go też na członka polskiego oddziału Towarzystwa Higienicznego. Po głośnej płockiej "Gogoliadzie" w marcu 1902 r. Maciesza doszedł do przekonania, że należy konsekwentnie walczyć z carskim uciskiem narodowym. W okresie rewolucji 1905-1907 r. zwanej przez niektórych badaczy "czwartym powstaniem narodowym" dr Maciesza włączył się do walki prowadzonej przez społeczeństwo płockie o język polski w szkole i gminie. W sierpniu 1905 r. dr Aleksander Maciesza podpisał tzw. memoriał dwustu pięćdziesięciu w sprawie udzielenia autonomii Królestwu Polskiemu. Za podpisanie tego memoriału Maciesza został zwolniony przez władze administracyjne rosyjskie ze stanowiska lekarza szpitala św. Aleksego i więzienia płockiego. Wkrótce po zwolnieniu otrzymał jednak posadę lekarza w płockim Seminarium Duchownym, a także otworzył prywatną praktykę lekarską. Dr Aleksander Maciesza, przejęty losem uczniów usuniętych z Gimnazjum Gubernialnego Męskiego (obecnie Liceum im. Małachowskiego) za udział w strajku szkolnym, postanowił aktywnie włączyć się do walki o szkołę polską. Okazją była uchwała rosyjskiego Komitetu Ministrów umożliwiająca zakładanie szkół prywatnych z polskim językiem wykładowym. Już w lipcu 1905 r. powstało Koło Płockie Polskiej Macierzy Szkolnej. Organizacja ta niemal natychmiast podjęła starania o utworzenie Gimnazjum Polskiego w Płocku. W marcu 1906 r. władze rosyjskie wyraziły zgodę na założenie w Płocku pełnego Gimnazjum Polskiego Męskiego. Dnia 4 września 1906 r. szkoła rozpoczęła swój pierwszy rok istnienia. W szkole tej (obecnie płocka Jagiellonka) dr Maciesza wykładał higienę szkolną oraz anatomię człowieka. W 1906 r. został wybrany na posła do Dumy Państwowej w Petersburgu. W 1921 r. dr Maciesza został przewodniczącym Komitetu budowy Gimnazjum Polskiego. Budowa gmachu Gimnazjum Polskiego, dzisiejszej Jagiellonki trwała zaledwie jeden rok. Budynek został ukończony przed 1 września 1913 r. Jego budowę zrealizowaną w tak krótkim czasie uznano za wielki sukces społeczeństwa płockiego, które w latach niewoli carskiej potrafiło zbudować tak okazały gmach w swoim mieście. Był to jednocześnie wielki sukces życiowy dr Macieszy, który nadzorował budowę szkoły i marzył, by budynek był piękny i funkcjonalny. Dr Aleksander Maciesza był też gorącym zwolennikiem reaktywowania Towarzystwa Naukowego w Płocku, Grono osób pochodzące z płockiej inteligencji skupione wokół dr Macieszy opracowało statut i ogólne kierunki działalności przyszłego Towarzystwa. Władze carskie 28 grudnia 1906 r. zaaprobowały statut, co otworzyło drogę do reaktywowania w Płocku - po 77 latach przerwy - Towarzystwa Naukowego Płockiego. Posiedzenie inauguracyjne nowo powstałego Towarzystwa odbyło się 23 marca w sali Towarzystwa Rolniczego, przy obecnej ulicy Kościuszki. Prezesem odrodzonego Stowarzyszenia został jego współzałożyciel dr Aleksander Maciesza, przyczynił się on do przejęcia tzw. biblioteki skępskiej od kapituły płockiej. Ten cenny dar Józefa Zielińskiego dla Płocka z 1902 r. stał się początkiem Biblioteki im. Zielińskich TNP. W 1908 r. TNP nabył budynek starej kanonii przy Rynku Kanonicznym (obecnie Pl. Narutowicza 2). Do tego budynku przeniesiono w 1909 r. zbiory biblioteki skępskiej. W tym też roku odbył się ślub Aleksandra Macieszy z Marią z Ehrlichów, wdową po Eugeniuszu Kunklu, właścicielu majątku Drobin. Maria Macieszyna okazała się wierną towarzyską życia "Olesia", jak nazywała go w swoim "Pamiętniku Płoczczanki". W 1907 r. dr Maciesza wydał "Atlas Statystyczny Królestwa Polskiego" dedykowany członkom nowo powstałego Towarzystwa Naukowego Płockiego. W czasie I wojny światowej w lutym 1915 r. Niemcy zajęli Płock. Prezes Maciesza żądając praw języka polskiego w urzędowej korespondencji popadł w niełaskę u burmistrza niemieckiego Wartze. W następstwie tego zatargu został zaliczony przez okupanta niemieckiego do osób wrogo nastawianych do Niemców. Z tego też powodu nie był akceptowany przez okupanta na żadnym stanowisku społeczno-politycznym w Płocku aż do czasu wyborów do Rady Miejskiej w początkach 1917 r. W wyniku przeprowadzonych wyborów 8 lutego 1917 Maciesza został wybrany przewodniczącym Rady Miejskiej, natomiast 5 października tego roku został pierwszym burmistrzem m. Płocka. Dr Maciesza najpierw jako wiceprezes Rady Opiekuńczej Miasta Płocka, a potem burmistrz miasta organizował pomoc materialną setkom płocczan pozbawionych pracy i środków do życia. Zorganizował między innymi pod patronatem Wydziału Opieki nad Dziećmi Rady Opiekuńczej akcję "Kroplak mleka" wysoko ocenioną przez prasę warszawską. W ostatnich dniach okupacji niemieckiej Maciesza jako burmistrz miasta Płocka wraz z członkami specjalnej komisji przejmował od niemieckiego naczelnika powiatu Knablaucha różne instytucje w Płocku pod polski zarząd. W ten sposób dr Maciesza ma niekwestionowany wkład w przejęcie władzy w ręce polskie w listopadzie 1918 r. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w pamiętnym 1918 r. dr Aleksander Maciesza kontynuował działalność na rzecz ukochanego Płocka. Do 9 września 1919 r. pełnił wysoką funkcję prezydenta m. Płocka. Już w początkach stycznia 1919 r. odwiedzał ministerstwa i ważne urzędy w Warszawie, aby spowodować budowę linii kolejowych: Kutno - Płock i Płock - Sierpc. Jego pożyteczna praca dla m. Płocka została przerwana zgłoszeniem się dr Macieszy na wojnę polsko-radziecką 1920 r. w charakterze lekarza wojskowego w stopniu majora. Po powrocie z wojny był dalej nauczycielem higieny w Gimnazjum im. Wł. Jagiełły. W 1925 r. był też inicjatorem budowy kąpieliska szkolnego w naszym mieście. Kontynuował badania naukowe w dziedzinie antropologii, regionalizmu i historii fotografii w Polsce. Opracował wiele życiorysów ludzi związanych z regionem płockim. Chciał te postacie upamiętnić na zawsze. Swoje uwagi na temat regionalizmu mazowieckiego zawarł w pracy "Opisy powiatów a studia nad stosunkami województw, jako jednostek regionalnych", wydanej w Płocku w 1928 r. W 1931 r. wydał też cenną pozycję pt. "Gimnazjum im. Władysława Jagiełły w Płocku 1906 - 1931", która jest dokładną kroniką szkoły z tych lat. Maciesza był zafascynowany tym, co robił w dziedzinie działalności społecznej i naukowej. W opracowanej przez siebie autobiografii pisał: "Na zakończenie, dodaję, że praca naukowa na prowincji daje bardzo duże zadowolenie wewnętrzne, co jest dużą osłodą życia, a w dodatku wysoko oceniana przez społeczeństwo". Dr Maciesza silnie przeżył aresztowanie w 1941 r. przez Niemców jego zacnej żony Marii "za obrazę narodu niemieckiego". Szykany okupanta hitlerowskiego doprowadziły do usunięcia Macieszy z jego dotychczasowego mieszkania przy ul. Sienkiewicza i przesiedlenie go do ciasnego mieszkania w dzielnicy żydowskiej. Stan zdrowia doktora Macieszy stale się pogarszał. Zachorował bowiem na dusznicę bolesną. Po wyzwoleniu w 1945 r. Macieszowie przeprowadzili się do dawnego mieszkania w ich własnym domu przy ul. Sienkiewicza. Pełnił dr Maciesza dalej funkcję lekarza - okulisty oraz prezesa dwóch zasłużonych towarzystw - Towarzystwa Naukowego Płockiego i Płockiego Towarzystwa Lekarskiego. Niestety, przeciążenie pracą i obowiązkami społecznymi sprawiło, że dr Maciesza coraz bardziej podupadał na zdrowiu. Pod koniec lata został prawostronnie sparaliżowany. W dniu 10 października 1945 r. opatrzony Sakramentem Namaszczenia zakończył swoje pracowite życie. Cały Płock okrył się żałobą i smutkiem. Maciesza został pochowany na cmentarzu Katolickim przy ul. Kobylińskiego. Maria Macieszyna wypełniając ostatnią wolę swego ukochanego męża, przekazała księgozbiór i pozostawiony majątek Towarzystwu Naukowemu Płockiemu. Marian Chudzyński