Problemy społeczne na Mazowszu. Jak gminy i powiaty radzą sobie z ich rozwiązywaniem?

Społeczeństwo Mazowsza się starzeje, a dodatkowo nas ubywa. Wśród trendów spadkowych są też te pozytywne – mniej jest osób, którym trzeba udzielać rzeczowego i finansowego wsparcia. Te i inne zjawiska opisane są w najnowszej „Ocenie zasobów pomocy społecznej za 2021 r.”, przyjętej przez radnych województwa mazowieckiego. 

– Sporządzanie oceny zasobów pomocy społecznej to ustawowe zadanie samorządu województwa, które od lat realizujemy. Na podstawie danych uwzględniających kwestie i problemy społeczne zebranych z różnych jednostek, które na co dzień zajmują się wsparciem mieszkańców Mazowsza, opracowujemy dokument, który dla samorządu województwa, jak i dla samorządów lokalnych może być punktem wyjścia do planowania działań w obszarze społecznym na kolejny rok – mówi Aleksander Kornatowski, dyrektor Mazowieckiego Centrum Polityki Społecznej.
Analiza ta to nie tylko materiał ułatwiający planowanie budżetu w zakresie polityki społecznej, ale też ważne źródło wiedzy na temat zasobów i deficytów społeczności lokalnych w tym zakresie. Jest również dokumentem ułatwiającym gminom i powiatom przygotowanie i wytyczanie kierunków rozwoju działań pomocowych, aktywizujących oraz usług społecznych.

Jest nas mniej i się starzejemy
Choć w latach 2010 – 2019 obserwowano dodatni przyrost naturalny, to w 2020 roku i 2021 r. przyrost był już ujemny – w przeliczeniu na 10 tys. mieszkańców ubyło 36 osób. Z analizy wynika, że w całym województwie mazowieckim występują tylko dwa powiaty z dodatnim wskaźnikiem, a są to powiaty wołomiński i piaseczyński. Pozostałych 40 powiatów wykazało ujemny przyrost naturalny.
Trzeba pamiętać, że obok przyrostu naturalnego odbywają się zawsze procesy migracyjne. W ostatnim czasie przebiegają one tak, że w końcowym bilansie jest nas mniej. W 2021 r. liczba mieszkańców województwa zmniejszyła się o 5,3 tys. osób (wobec wzrostu o 1,9 tys. osób w roku poprzednim). Mazowsze zatem się wyludnia. 
Z danych wynika, że przybywało mieszkańców w obszarze metropolitalnym Warszawy i strefach podmiejskich dużych miast, a ubywało w miastach subregionalnych i powiatach usytuowanych na krańcach województwa. Niepokojącym zjawiskiem jest powiększanie się obszarów wyludniających się w województwie. To ważne dla tych samorządów lokalnych, w których struktura ludności będzie się zmieniać – zwiększa się tam liczba kobiet, często starszych oraz osób niesamodzielnych.
W ocenie wymieniono niepokojące tendencje, wynikające z prognozy demograficznej województwa mazowieckiego. Wśród nich pojawiły się utrzymujący się od kilku lat wzrost wskaźnika starości demograficznej, wyraźnie widoczny proces tzw. podwójnego starzenia się ludności (polegający na wzroście liczby i udziału osób w wieku sędziwym w ogóle populacji osób starszych) oraz wzrost współczynnika wsparcia międzypokoleniowego – o ile w 2010 r. na 100 osób w wieku 50–64 lata przypadało ponad 7 osób sędziwych, to w 2021 r. było to ponad 13 osób (w Polsce odpowiednio: ponad 6 i ponad 11 osób).

Pogarsza się kondycja psychiczna
Kolejnym ważnym problemem społecznym i demograficznym, który z roku na rok staje się coraz bardziej zauważalny w województwie mazowieckim (jak też w całym kraju), jest pogorszenie się stanu zdrowia psychicznego mieszkańców Mazowsza. Na podstawie wyników badań ocenia się odsetek mieszkańców Mazowsza doświadczających zaburzeń psychicznych przynajmniej jeden raz w życiu na 21,4 proc. Problem ten dotyka coraz częściej dzieci i młodzieży do 18 roku życia, a także osoby starsze i samotne. Częściowo zjawisko może być nasilone trwającą długo pandemią COVID-19, dlatego ważne jest uruchomienie procesu wsparcia psychologicznego dla różnych grup osób w ich środowisku lokalnym. To może zminimalizować poczucie izolacji i osamotnienia i poprawić ich poczucie bezpieczeństwa oraz kondycję psychiczną.

Coraz mniej osób korzysta z pomocy społecznej
Z analizy danych wynika, że utrzymuje się, pomimo wystąpienia pandemii COVID-19, trwający od dziewięciu lat trend zmniejszania się liczby osób i rodzin korzystających z pomocy. W 2021 r. liczba osób objętych pomocą społeczną w porównaniu do 2019 r. zmniejszyła się o 10,2 proc. (spadek z poziomu 285 235 osób do poziomu 256 130 osób), w tym także długotrwale korzystających z pomocy społecznej (spadek w stosunku do roku 2019 o 17,7 proc.). Jednocześnie jak w latach poprzednich rosną środki finansowe na pomoc społeczną i inne obszary polityki społecznej wydatkowane przez gminy, powiaty oraz miasta na prawach powiatu w województwie mazowieckim.
W roku 2020 długotrwała lub ciężka choroba, ubóstwo, niepełnosprawność i bezrobocie były najczęstszymi przyczynami ubiegania się o pomoc społeczną w województwie mazowieckim. Natomiast w roku 2021 ubóstwo czy bezrobocie nie plasują się na pierwszej pozycji w kategorii powodów ubiegania się o pomoc społeczną. W całym województwie mazowieckim najdotkliwszym problemem, zgodnie z zebranymi informacjami, stała się długotrwała lub ciężka choroba. Na taki obraz pomocy społecznej na Mazowszu, w zakresie powodów ubiegania się o nią, miała niewątpliwie wpływ pandemia COVID-19, która spowodowała zwiększenie się problemów zdrowotnych mieszkańców województwa i ograniczyła dostęp do usług zdrowotnych z powodu konieczności leczenia osób chorujących na koronawirusa i powikłań po nim.

Pracownik socjalny wciąż mało doceniany
W województwie mazowieckim do 2019 r. można było obserwować zwiększenie zatrudnienia w ośrodkach pomocy społecznej. Jednak ograniczenia wprowadzone w 2020 r., spowodowane walką z pandemią COVID-19, doprowadziły do ograniczenia oferowanych form pomocy. W województwie mazowieckim zaobserwowano zmniejszenie zatrudnienia w ośrodkach pomocy społecznej (w 2021 r. spadek ten wyniósł 3,1 proc. w stosunku do roku 2019).
Jak wynika z „Oceny zasobów pomocy społecznej”, coraz częściej współpracę z ośrodkami pomocy społecznej podejmują wolontariusze. W 2021 r. z pomocy 2493 osób skorzystało 67 jednostek (głównie z poziomu gminy).

opr. szat

Fot. www.freepik.com