„Kultura Mazowsza w ludowej wizji świata” - stała wystawa w Spichlerzu

Takiej architektury nie można nie zauważyć. Usytuowany na skarpie, tuż przy popularnej trasie spacerowej Spichlerz, zaprasza do zanurzenia się w niezwykły świat kultury ludowej Mazowsza. Zabytkowy budynek z przełomu XVIII i XIX wieku niegdyś pełnił ważną rolę magazynu przy szlaku wiślanym. Dziś mieści Dział Etnografii Muzeum Mazowieckiego. Spichlerz zrewitalizowany w 2015 roku urzeka klimatycznym wnętrzem, drewnianymi schodami, błękitnym zwieńczeniem dachu i wystawami, które przeniosą nas w nieodległą przeszłość bez telewizora i smartfonów. Jedna z nich opowiada o tym, jak żyli ludzie w regionie Mazowsza, co ich fascynowało, czego się bali.

Ekspozycja prezentuje siedem regionów etnograficznych: od Starego Mazowsza, poprzez Kurpie, Puszczę Zieloną i Białą, Łowickie, Gąbińskie, Rawskie i Kołbielskie. Poszczególne regiony charakteryzują inny strój, tkaniny, ceramika, plecionki oraz elementy w szczególny sposób wyróżniające dany obszar (np. gąbińskie skrzynie czy kurpiowskie krzesła jankowskie). Tłem dla strojów są kolaże z archiwalnych fotografii.
Na trzecim piętrze znajduje się ekspozycja poświęcona najbliższemu regionowi Płocka – Staremu Mazowszu. W wydzielonych aneksach oglądamy elementy stroju, przykłady twórczości ludowej (szczególnie wiele rzeźb pochodzi z tzw. sierpeckiego ośrodka rzeźby ludowej), wyroby plecionkarskie, garncarskie (m.in. garnki z pracowni, która znajdowała się w Parowie) i kowalskie. Możemy przekonać się, czym zajmowali się mieszkańcy położonych nad Wisłą miejscowości (rybacy, piaskarze, żwirnicy, przewoźnicy), jak mieszkali, w co wierzyli. Wiedzę na temat regionów poszerzymy korzystając z dostępnej na stanowisku interaktywnym aplikacji Mapa Mazowsza. Tam dowiemy się więcej np. o sanktuariach w Skępem czy Sierpcu.  Przy chacie usiądziemy, by posłuchać pieśni o Matce Boskiej Studziannej, Łazarzu, duszach, Świętym Antonim i Sądzie Ostatecznym, w wykonaniu Kai i Janusza Prusinowskich. Warto zwrócić uwagę na historię duetu cyrkowego Razików, który dawał przedstawienia w małych miejscowościach na Mazowszu.
Drugą obok ścieżki regionalnej narracji wystawy jest ludowa wizja świata, zobrazowana poprzez doroczne i rodzinne obrzędy. Przyjrzenie się im pozwala zrozumieć, w jaki sposób nasi dziadkowie i pradziadkowie czerpiący wiedzę z bezpośredniej obserwacji, doświadczania przedmiotów, zjawisk i przyrody, postrzegali swoją rolę w Kosmosie. Ekspozycja podkreśla przełomowe momenty w życiu: narodziny, ślub, śmierć. W kole roku obrzędowego zostały zaprezentowane najważniejsze święta związane z letnim lub zimowym przesileniem słońca.
Ludowe postrzeganie świata stało się inspiracją do podziału wystawy na trzy zasadnicze części odpowiadające trzem kondygnacjom budynku. Na poddaszu jest strefa niebiańska symbolizująca zaświaty. Strefa ziemska to dom i jego zabezpiecznie przed „złem”. Strefa podziemna to wybrażenie piekła (drugie piętro, część centralna) z diabłem wyrzeźbionym przez Ryszarda Rabeszkę.
Elementem wspólnym poszczególnych kondygnacji jest ogromne drzewo życia. To symbol środka świata, miejsce łączności pomiędzy sferą podziemną (korzenie) a niebiańską (korona). Związany z drzewem kult pozostawił liczne ślady w kulturze ludowej m.in. w obrzędach i w zdobnictwie.
Z myślą o najmłodszych zwiedzających powstała strefa zabaw wyposażona m.in. w drewniane zabawki, które można dotykać. Grupy szkolne i przedszkolne Spichlerz zaprasza na warsztaty robienia tradycyjnych ozdób z opłatka czyli światów.
- Ta wystawa to efekt pracy pokoleń etnografów w terenie. Jedyna pokazujaca całą kulturę Mazowsza, wszystkie regiony. To nie tylko zbiór eksponatów, ale opowieść o kulturze ludowej, labirynt, pełen różnych ciekawych zakamarków, w którym można się zagubić. Zwiedzający wędrują przez atrakcyjną przestrzeń, ogladają, zasłuchują się, kontemplują – mówi Grzegorz Piaskowski. Kierownik Działu Etnografii może opowiedzieć na przykład o coraz rzadszym zwyczaju chodzenia za polem, który jeszcze jest w Łowickim albo o szopce, którą ocaliła Maria Macieszyna. Warto go zapytać o samą pracę etnografa, który niczym detektyw, chodząc od domu do domu, rozmawia z ludźmi, zagląda do rodzinnych archiwów w poszukiwaniu zdjęć, ubrań, ciekawych przedmiotów, a nawet starych maszyn.
Do końca roku wystawę "Kultura Mazowsza w ludowej wizji świata" autorstwa muzealnej etnolog Magdaleny Licy-Kaczan zwiedzamy za darmo..
opr. (lesz)
Fot. Dariusz Ossowski