Ks. Józef Naumowicz: co trzeba wiedzieć o Bożym Narodzeniu?

Na zaproszenie Działu Historii gościł w Muzeum Mazowieckim historyk, badacz wczesnego chrześcijaństwa, profesor UKSW ks. Józef Naumowicz. Podczas wykładu „Narodziny Bożego Narodzenia” przybliżył m.in. początki obchodzenia świąt i późniejsze zwyczaje, takie jak szopka czy choinka.

Bożego Narodzenia przez pierwsze trzy wieki nie obchodzono. Gość MMP zanegował teorię, że święto ustanowiono po to, by zastąpić pogańskie święto słońca:

Gdzie narodził się Jezus? W grocie, czy stajni? Zdaniem ks. prof. w Betlejem znajdowały się setki grot wykorzystywane jako schronienie dla zwierząt, dlatego ewangelista pisze „położyła je w żłobie”, co w języku starożytnym znaczy jasło. Dlaczego zabrakło miejsca w gospodzie? Tak nazywano budynki, w których na dole znajdowały się zwierzęta, na piętrze był pokój, gdzie kładli się przybysze, głównie mężczyźni, którzy wtedy nie towarzyszyli przy porodzie. A wolnej izby nie było. Dlatego Józef zostawia Maryję w ciemnej grocie, idzie szukać akuszerki. Kiedy wracał, zauważył, że cały świat znieruchomiał, a rozświetlona grota wieszczyła narodziny Zbawiciela. Przy żłobku od początku przedstawiano zwierzęta. Wół i osioł symbolizują tych, którzy Go rozpoznają.

W III wieku mamy już wyraźne świadectwa, że Chrystus narodził się w Betlejem. Grota i żłób zgadzają się z opisem historyka Euzebiusza. Zanotował, że miejsce narodzin jest znane do dziś, mieszkańcy pokazują grotę, przybywają liczni pielgrzymi. W 324 roku Konstantyn Wielki zdobywa Wschód i postanawia zbudować nad tą grotą Bazylikę Narodzenia. W poświęceniu świątyni wzięła udział jego matka Helena i wtedy ustanowiono Święto Narodzenia Chrystusa. Obchodzono je każdego roku z datą 6 stycznia jako Epifanię – Święto Objawienia. Rzym przyjął to bardzo szybko, ale przesunął datę na 25 grudnia i ten dzień obchodzą chrześcijanie na całym świecie. Nie jest to data historyczna, lecz symboliczna. Przesilenie zimowe – kiedy noc staje się krótsza, a dzień wydłuża – jako wspaniały symbol tego, że na świat przyszła zapowiadana światłość.

Szopka, choinka, święto Trzech króli

Boże narodzenie obrastało w zwyczaje. Pierwszą żywą szopkę urządził św. Franciszek. Wiedząc, że nie można pielgrzymować do Betlejem, postanowił zrobić żywe Betlejem w miejscu, gdzie jest sprawowana liturgia. Żłóbek połączony z mszą świętą. Gospodarze przynieśli siano i zwierzęta.

24 grudnia powstaje tradycja, żeby wystawiać przed kościołami przedstawienia przypominające pierwszych rodziców, Raj i to, co człowiek utracił. Zachowane do dzisiaj teksty dotyczą historii Zbawienia, a wigilia jest dniem Adama i Ewy. Choinka to tradycja wszystkich kościołów na Boże Narodzenie. W 1982 roku za sprawą papieża Jana Pawła II zielone drzewko stanęło na Placu św. Piotra w Rzymie.

6 stycznia – Święto objawienia Pańskiego wszystkim ludom i narodom ziemi, reprezentowanym przez trzech mędrców (magów). Tak nazywano astrologów, którzy śladem gwiazdy wędrowali do Betlejem, by oddać pokłon Dzieciątku. Złożyli także symboliczne dary. Ich imiona nie są nigdzie potwierdzone. Kacper reprezentujący Afrykę przyniósł mirrę, Melchior (Europa) – złoto, azjatycki król Baltazar – kadzidło Magowie reprezentujący świat pogański pokazali, że to Dziecię jest Zbawicielem.

W średniowieczu, gdy pielgrzymki do Ziemi Świętej były utrudnione, Europa Środkowa podróżowała do Kolonii, gdzie w specjalnie zbudowanej katedrze są relikwie Trzech Króli. Obrzęd poświęcania kadzidła i kredy datuje się od przełomu XV/XVI wieku. Na drzwiach piszemy K+M + B albo C+ M + B czyli początek łacińskiego zdania „Niech Chrystus błogosławi temu domowi” (Christus mansionem benedicat).

Uczestnikom spotkania świąteczne życzenia złożył dyrektor MMP, Leonard Sobieraj. Przesłał je także marszałek województwa mazowieckiego Adam Struzik.

Ks. Józef Naumowicz jest autorem książek: „Wczesnochrześcijańscy pisarze aleksandryjscy w Bibliotece Focjusza”, „Dwie są drogi. Przewodnik wczesnochrześcijański”, „Prawdziwe początki Bożego Narodzenia” (2014), „Narodziny Bożego Narodzenia”, „Historia świątecznej choinki” (2016).

Fot. Archiwum