Dwieście artefaktów na dwusetlecie Towarzystwa Naukowego Płockiego

Od 18 października Muzeum Mazowieckie zaprasza na nową absolutnie wyjątkową ekspozycję. Wystawa zorganizowana z okazji dwusetnej rocznicy powstania Towarzystwa Naukowego Płockiego będzie poświęcona najcenniejszym i najpiękniejszym obiektom ze zbiorów Towarzystwa. Z historycznego zasobu TNP liczącego ponad 400 tysięcy jednostek, kuratorzy wybrali dwieście woluminów od IX do końca XVIII wieku, które obrazują dzieje Towarzystwa i zaświadczają o ogromnej wartości historycznej, artystycznej i kolekcjonerskiej należących do niego artefaktów.

Prezentowane po raz pierwszy w tak szerokim i różnorodnym wyborze,  umożliwią zwiedzającym pasjonującą podróż poprzez historię kultury rękopiśmiennej, drukarstwa, plastyki (iluminatorstwo, grafika) oraz rzemiosła (papiernictwo, introligatorstwo).    Obiekty zostały podzielone na dziesięć kategorii: rękopisy i autografy, dokumenty, inkunabuły, druki XVI, XVII oraz XVIII w., kartografia, oprawy, proweniencje, plocciana. Wśród nich jest wiele arcydzieł rodzimego drukarstwa i grafiki książkowej.
Najstarszym artefaktem w zbiorach jest karta z fragmentem „Księgi Mądrości” z nieokreślonego egzemplarza rękopiśmiennej Biblii bądź jej fragmentu, pochodząca z IX lub X stulecia. Inkunabuły reprezentuje m.in. włoska edycja bogato ilustrowanej „La Commedia” („Komedia”) Dantego z 1487 r.

Do najcenniejszych obiektów w zasobach Towarzystwa Naukowego Płockiego należy osiemdziesiąt rycin z serii „Los Caprichos” („Kaprysy”) Francisca Goi. To jedyny w Polsce komplet dzieł z pierwszego nakładu, którego odbitki wykonał dla Goi na początku 1799 r. prawdopodobnie Rafael Esteve. Teka pochodzi ze zbiorów wybitnego bibliofila i kolekcjonera Gustawa Zielińskiego (†1881), który w swojej rezydencji w Skępem zgromadził ponad 19 tysięcy druków, prawie 1500 map, atlasy, rysunki, ryciny oraz 400 tomów archiwum rodzinnego, nie licząc zbiorów archeologicznych, artystycznych i numizmatycznych. W 1908 roku rodzina Zielińskich przekazała bezcenną kolekcję Towarzystwu Naukowemu Płockiemu.
Autorem innego wyjątkowego dzieła, które zobaczymy na wystawie jest Mikołaj Kopernik. Unikatowy egzemplarz pierwodruku „De revolutionibus orbium coelestium“ („O obrotach ciał niebieskich”) w bardzo rzadkim wariancie typograficznym, ukazał się w 1543 r. w Norymberdze.  Egzemplarz płocki zachował się w doskonałym stanie, łącznie z oprawą z epoki i jednostronicową drukowaną erratą. Wolumin został wydany w prestiżowej oficynie Petreiusa, specjalizującej się w dziełach z zakresu astronomii. Do arcydzieł rodzimego drukarstwa i grafiki książkowej należą prace Jana Heweliusza, w tym pośmiertny tom „Prodromus astronomiae“, zawierający zestaw rozkładanych plansz miedziorytniczych z 1690 roku.
Na ekspozycji znajdzie się też kilka bogato ilustrowanych poloniców jak np. „Rerum polonicarum” Reinholda Heidensteina. Interesująca szata ilustracyjna zadecydowała o zaprezentowaniu zwiedzającym dzieła Andrzeja Maksymiliana Fredy „Przysłowia mów potocznych“ w krakowskiej edycji z 1660 r. Warto zwrócić uwagę na zachwycające atlasy przyrodnicze, szczególnie „Herbarium Blackwellianum” Elisabeth Blackwell. Jego płocki egzemplarz został starannie pokolorowany i opatrzony polskojęzycznymi nazwami roślin. Wspaniałe rysunki znajdują się również w traktacie anatomicznym Govarda Bidloo „Anatomia humani corporis” w pierwodruku z 1685 r.
Na płockiej wystawie nie mogło zabraknąć kilku artefaktów związanych z miastem. Najstarszy to wolumin w renesansowej oprawie z superekslibrisem Jakuba Uchańskiego, dziekana katedralnego płockiego. Na oprawie z datą „1568” widnieje herb Płocka. Epokę kontrreformacji reprezentuje okazały druk z 1643 r., zawierający pośmiertny zbiór pism biskupa płockiego Stanisława Łubieńskiego. Powierzenie druku uznanej oficynie antwerpskiej zaowocowało wydaniem wysokiej jakości barokowej publikacji, którą rozpoczynał miedziorytniczy portret dygnitarza. Najmłodsze ploccianum to dokument pergaminowy wystawiony w 1786 roku przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, który potwierdzał prawa cechowe miasta.
Autorem koncepcji jubileuszowej ekspozycji „Dwieście artefaktów na dwusetlecie Towarzystwa Naukowego Płockiego” jest prof. dr hab. Arkadiusz Wagner. Kuratorami wystawy są: Arkadiusz Wagner przy współpracy Barbary Rydzewskiej i Grażyny Szumlickiej-Rychlik. Wystawie towarzyszy piękny katalog z fotografiami Adama Łukawskiego wydany przy finansowym wsparciu Samorządu Województwa Mazowieckiego.  Ekspozycja będzie czynna do 6 grudnia.

Leonard Sobieraj,
dyrektor Muzeum Mazowieckiego w Płocku

- Jednym z pierwszych celów Towarzystwa Naukowego Płockiego było zebranie i opisanie dokładnego obrazu województwa płockiego, co czynione jest po dzień dzisiejszy. Bogaty dorobek, który wypracowali członkowie i sympatycy towarzystwa w czasie 200 lat istnienia, służy całemu społeczeństwu, przede wszystkim naukowcom, studentom, muzealnikom, regionalistom, dziennikarzom. Ważnym filarem TNP była działalność utworzonego w 1821 roku muzeum. Jest to najstarsze muzeum w Polsce, powstałe z inicjatywy społecznej. Zgromadzono w nim bogate zbiory związane z naszym regionem, cenne kolekcje sztuki, rzemiosła artystycznego, zbiory numizmatyczne.
Muzeum Mazowieckie jako placówka wyrosła z tradycji Towarzystwa Naukowego Płockiego, dba o wspólne dziedzictwo, wzbogaca je, poszerza przestrzeń ekspozycyjną, otwiera kolejne filie muzeum. W rocznicowym podarku składamy naszemu protoplaście wystawę pt. „Dwieście artefaktów na dwusetlecie Towarzystwa Naukowego Płockiego”, która prezentuje najcenniejsze zabytki z tysięcy cennych zbiorów jubilata. Pomni swych korzeni, czynimy to z przyjemnością i satysfakcją, ale i dużą dozą obowiązku.

Prof. dr hab. Arkadiusz Wagner,
autor koncepcji wystawy

- Biblioteka Towarzystwa Naukowego Płockiego posiada wyjątkową w skali ogólnopolskiej, fascynującą kolekcję rękopisów oraz druków od IX do końca XVIII wieku. W odróżnieniu bowiem od zdecydowanej większości podobnych bibliotek naukowych, ta płocka ma charakter wybitnie kolekcjonerski, związany z działalnością dziewiętnastowiecznego bibliofila Gustawa Zielińskiego. W jej magazynach znajdują się prawdziwe arcy cymelia, jak pierwsze norymberskie wydanie „O obrotach ciał niebieskich” Mikołaja Kopernika z 1543 r., zachowane w tak doskonałym stanie, że współcześni Zielińskiemu powątpiewali w jego autentyczność. To i wiele, wiele innych dzieł – w sumie 200 pozycji katalogowych – wybrano na wystawę zorganizowaną przez TNP i Muzeum Mazowieckie. Wybór tych artefaktów spośród kilkunastu tysięcy dzieł był bardzo trudny, a czasem wręcz bolesny – magazyny tej placówki kryją bowiem niezwykle dużo ksiąg o pięknej szacie typograficznej i graficznej, nierzadko z ręcznym kolorowaniem ilustracji, ponadto mnóstwo pięknych opraw, map i atlasów, dokumentów z pieczęciami polskich władców, czy w końcu znaków własnościowych słynnych bibliotek, np. króla Zygmunta Augusta, Radziwiłłów w Nieświeżu, Sapiehów w Kodniu czy braci Załuskich w Warszawie. 

Zbigniew Paweł Kruszewski,
prezes TNP

- Najstarsze z obecnie funkcjonujących w Polsce towarzystw naukowych starało się i stara służyć społeczeństwu. Setki działaczy – badaczy, ludzi nauki, miłośników nauki, mecenasów, dobroczyńców – przez dwa wieki cierpliwie i z mozołem pomnażały zasoby wiedzy. Ludzie ci stali na straży narodowych wartości, ochroną otaczali dobra kultury, będące miarą ludzkiej cywilizacji. Czynili to nie dla sławy czy zaspokojenia próżności umysłu, ale z potrzeby serca, by przekazać przyszłym pokoleniom wszystko, co cenne z ponad tysiącletniego dziedzictwa państwa polskiego, Mazowsza i Płocka. Jubileusz dwusetlecia Towarzystwa Naukowego Płockiego jest okazją do zaprezentowania niewielkiego fragmentu zbiorów, które z pieczołowitością przechowywane są w jego Bibliotece Naukowej im. Zielińskich. Mam nadzieję, że wystawa „Dwieście artefaktów na dwusetlecie Towarzystwa Naukowego Płockiego” i towarzyszący jej katalog będą przyjęte z żczyliwością i refleksją nad działaniami ludzi, którzy w pracy dla swej małej ojczyzny widzą pasję i sens życia.

opr. (lesz)