Czy jest szansa na nowe województwo na mapie Polski? Stolice w Płocku i Włocławku

W 1999 roku Płock stracił rangę miasta wojewódzkiego. Stało się tak po reformie administracyjnej. Od tego czasu pomysł podniesienia rangi naszego miasta wracał przy okazji kolejnych kampanii wyborczych. W tym roku nie było już o tym mowy. Pojawił się za to raport Łukasza Zaborowskiego – upowszechniony przez Instytut Sobieskiego – zatytułowany „Korekta układu województw – ku równowadze rozwoju”. Zawiera on cztery warianty zmian, polegające na zwiększeniu lub zmniejszeniu obecnej liczby województw. W każdym z nich Płock ma mieć przywróconą rangę wojewódzką. Nie ma jednak mowy o tym, czy nasze miasto miałoby stać się siedzibą wojewody, czy samorządu wojewódzkiego.

Obecnie w Polsce funkcjonuje 16 województw. Większość z nich ma jedną stolicę – siedzibę wojewody i samorządu wojewódzkiego. W dwóch przypadkach (kujawsko-pomorskie i lubuskie) siedziby wojewody i samorządu zostały rozdzielone pomiędzy dwa miasta. Największe – chodzi o liczbę mieszkańców i powierzchnię – jest mazowieckie z 5,5 mln mieszkańców. Najmniejsze – biorąc pod uwagę te same kryteria – jest opolskie z niespełna 1 mln mieszkańców. Co ważne, dane o liczbie mieszkańców przytoczone w opisywanym raporcie pochodzą z 2021 roku.

Łukasz Zaborowski uważa, że „obecny układ województw nie jest wynikiem żadnej spójnej koncepcji, lecz przypadkową hybrydą. Powstała ona w wyniku rozszerzenia modelu województw „dużych” o kilka „średnich”. Wskutek zakulisowych targów politycznych niektóre ośrodki zachowały regionalną samodzielność, a inne ją utraciły. W „dodatkowych” województwach rangę miast wojewódzkich utrzymały Kielce i Opole, Gorzów i Zielona Góra. Utraciły ją między innymi Częstochowa, Kalisz, Koszalin i Radom, choć mają nie mniejsze znaczenie w sieci osadniczej kraju. Takie nierówne traktowanie budzi poczucie krzywdy w kilku pominiętych ośrodkach. Zniesienie tych niekonsekwencji jest wymogiem sprawiedliwości. Wzajemnie podobne ośrodki i regiony powinny mieć równy status w strukturze państwa.

Według autora raportu zmiana podziału województw – zwiększenie lub zmniejszenie ich liczby, zwiększenie liczby wojewódzkich miast „stołecznych” pozwoliłoby na lepszy rozwój poszczególnych regionów. Postuluje zresztą wprowadzenie szczebla pośredniego pomiędzy powiatem a województwem – mogłyby to być właśnie regiony (pojęcie używane już w tej chwili) lub na przykład ziemie (to pojęcie kiedyś funkcjonowało na terenach Rzeczypospolitej). Właśnie do dawnych ziem lub województw z okresu I Rzeczypospolitej oraz zasięgu kościelnych diecezji, a nawet guberni z czasów rozbiorów nawiązuje autor raportu w proponowanych przez siebie rozwiązaniach.

W opracowaniu zaproponowane zostały cztery warianty podziału administracyjnego kraju. W każdym z nich okrojeniu ulega województwo mazowieckie.

W pierwszym wariancie miałoby pozostać nadal szesnaście województw. Zmieniłyby się jednak ich nazwy i przybyłoby ośrodków wojewódzkich: śląsko-małopolskie, mazowieckie, wielkopolskie, dolnośląskie, małopolskie, przemysko-tarnowskie (podkarpackie), lubelsko-podlaskie, łódzkie, pomorskie, kujawsko-pomorskie, sandomierskie (staropolskie), zachodniopomorskie, podlasko-mazowieckie, warmińsko-mazurskie, opolskie i śląsko-lubuskie.

W tej propozycji to Warszawa i Płock miałyby być stolicami pomniejszonego województwa mazowieckiego, które liczyłoby 4,4 mln mieszkańców, czyli o około 1 mln mniej niż obecnie.

Kolejny wariant – zakładający również opcję „płocko-warszawską” – to 20 województw: mazowieckie, śląsko-małopolskie, wielkopolskie, lubelsko-podlaskie, łódzkie, pomorskie, krakowskie, kujawsko-pomorskie, sandomierskie (staropolskie), zachodniopomorskie, przemyskie (podkarpackie), dolnośląskie, wrocławskie, podlasko-mazowieckie, sądecko-tarnowskie, warmińsko-mazurskie, kaliskie, opolskie, śląsko-lubuskie i cieszyńsko-krakowskie. W tym wariancie szerzej zostałaby wprowadzona dwubiegunowość województw, czyli dwa miasta wojewódzkie. Co ważne, autor opracowania zaznacza, że dwie stolice województw nie oznaczają dublowania organów wojewody i samorządu wojewódzkiego. W tym wariancie województwo mazowieckie z centralnymi ośrodkami w Płocku i Warszawie także liczyłoby 4,4 mln mieszkańców.

Warianty trzeci i czwarty z pewnością zaskoczą płocczan, chociaż nie tylko ich. W trzecim wariancie miałyby powstać aż 22 województwa: warszawskie, śląsko-dąbrowskie, lubelsko-podlaskie, wielkopolskie, dolnośląskie, pomorskie, krakowskie, sandomierskie (staropolskie), kujawsko-pomorskie, południowomałopolskie, przemyskie (podkarpackie), łódzkie, malborsko-mazurskie (elbląsko-olsztyńskie), górnośląskie, wrocławskie, lubusko-pomorskie (gorzowsko-szczecińskie), podlasko-mazowieckie, piotrkowsko-częstochowskie, kujawsko-mazowieckie, kaliskie, krajeńsko-pomorskie, cieszyńsko-krakowskie.

Gdzie w tej nowej układance miałby być Płock? Odpowiedź wydaje się prosta. W województwie... kujawsko-mazowieckim, które miałoby liczyć około 1,16 mln mieszkańców.

[paywall]

W czwartym wariancie proponowanych zmian pozostałoby jedynie 12 województw: śląsko-częstochowskie, warszawskie, dolnośląskie, cieszyńsko-krakowskie, północnomałopolskie, mazursko-pomorskie, środkowopolskie, kujawsko-mazowieckie (nadwiślańskie), wielkopolskie, przemysko-tarnowskie (podkarpackie), podlasko-mazowieckie, zachodniopomorskie. W tym wariancie funkcję wojewódzką straciłaby większość obecnych miast wojewódzkich. Miałyby być ośrodkami metropolitalnymi, ale bez siedzib władz wojewódzkich Te funkcje przejęłyby mniejsze ośrodki. W tej roli ponownie pojawiają się Płock i Włocławek w liczącym 2,7 mln mieszkańców województwie nadwiślańskim. - Novum wariantu IV jest zjednoczenie nadwiślańskiego pasma osadniczego ciągnącego się od Płocka po Grudziądz; kolejne duże miasta są tutaj wzajemnie odległe o około 50 km. Nowa jednostka stanowi powiązanie województw kujawsko-mazowieckiego i kujawsko-pomorskiego z wariantu III, z pewnymi korektami na granicach. W szczególności do województwa wchodzi Działdowo, co nawiązuje do zasięgu II Rzeczpospolitej i współczesnej diecezji toruńskiej, ponadto małego województwa ciechanowskiego. Nazwa „kujawsko-mazowieckie” utworzona jest od dwu głównych części składowych województwa. Największym pominiętym jest człon „chełmiński”; wnikliwych regionalistów może uspokoić fakt, iż przed podarowaniem Zakonowi (Krzyżackiemu – przyp. red.) ziemie te stanowiły dziedzinę książąt mazowieckich. Jeśli nie, można uciec się do neutralnego zamiennika: nadwiślańskie – czytamy w opracowaniu.

Wszystkie przedstawione warianty zakładają zmniejszenie liczby ludności oraz powierzchni wszystkich województw. Jak wyjaśnia sam autor raportu, jego intencją nie było przedstawienie konkretnych zmian, ale rozpoczęcie dyskusji na temat ewentualnego nowego podziału administracyjnego naszego kraju.

Autor raportu zwraca uwagę na opór obecnych władz samorządów wojewódzkich na wprowadzenie nowych podziałów administracyjnych. Jako przykład podaje pomysł rządu z 2020 roku o podziale województwa mazowieckiego, któremu zdecydowanie przeciwstawił się mazowiecki samorząd. Co ważne, to stanowisko się nie zmieniło. O opinię w tej sprawie poprosiliśmy Adama Struzika, marszałka województwa mazowieckiego.

Jacek Danieluk

Fot. D. Ossowski